Tijdens het Federaal Comité van 19 maart stond de BBTK stil bij twee fenomenen die de samenleving vandaag doorkruisen en de werkende wereld rechtstreeks raken: de opmars van extreemrechts en de opkomst van een nieuwe technologische machtsvorm, die wordt omschreven als “technofascisme”.

De dag werd geopend door ABVV-voorzitter Bert Engelaar, die een stand van zaken gaf van de politieke en syndicale actualiteit. Tegen een achtergrond van veel onzekerheden en hervormingen die een grote impact hebben op de werkwereld, stelde hij de prioriteiten van de vakbeweging opnieuw scherp.

Daarna kwamen twee centrale thema’s aan bod: de opmars van extreemrechts en de opkomst van een nieuwe technologische machtsvorm, die wordt omschreven als “technofascisme”.

Om het debat te verrijken, kwamen twee sprekers hun inzichten delen: Benjamin Biard, onderzoeker bij het CRISP en specialist in extreemrechts, en Jurgen Masure, historicus, filosoof en ABVV-kameraad, auteur van het boek “De macht achter AI, wat mannen als Musk en Bezos echt willen”.

Extreemrechts: een gestructureerde ideologie

Volgens Benjamin Biard valt extreemrechts niet te herleiden tot een paar slogans of politieke stellingnames. De stroming steunt op een duidelijk ideologisch fundament, dat kan worden samengevat in drie kernelementen.

Allereerst een visie op de samenleving die gestoeld is op een diepgaand ongelijkheidsdenken en die gelijkheid tussen mensen ter discussie stelt. Vervolgens een nationalistisch maatschappelijk project dat uitsluiting verkiest boven inclusie. Tot slot een radicaal actieprogramma dat de democratische principes onder spanning zet en de rechtsstaat, de scheiding der machten en het respect voor de grondrechten ondermijnt.

Waarom die sterke opgang?

De groei van extreemrechts die in heel wat landen wordt vastgesteld, laat zich niet verklaren door één enkele oorzaak. Ze is het resultaat van een combinatie van factoren.

Zo is er vooreerst een bewuste steun voor bepaalde ideeën, met name rond thema’s als migratie of veiligheid. Die steun wordt vaak versterkt door crisissituaties, of die nu economisch, sociaal of veiligheidsgerelateerd zijn.

Daarbij komt nog een groeiend wantrouwen tegenover de representatieve democratie. Een deel van de bevolking herkent zich niet langer in de werking van de instellingen en wendt zich tot formaties die zich presenteren als radicale alternatieven.

Tot slot ontwikkelt extreemrechts ook eigen strategieën om zijn achterban te vergroten. Dat gebeurt via de verspreiding van fake news, maar ook via pogingen om het narratief te normaliseren, zodat het meer aanvaardbaar klinkt en een breder publiek bereikt. Ook de banalisering van bepaalde eigen ideeën, zelfs binnen het publieke debat en in de media, speelt daarbij een belangrijke rol.

De rol van het cordon sanitaire

In Franstalig België bestaat er een specifiek mechanisme dat de zichtbaarheid van het extreemrechtse discours wil beperken: het cordon sanitaire in de media. Dat houdt in dat vertegenwoordigers van vrijheidsbeperkende – en dus vooral extreemrechtse – partijen geen rechtstreekse spreekbuis krijgen in de audiovisuele media.

Dit mechanisme is nog steeds vrij uniek en helpt om ervoor te zorgen dat extreemrechts een randgegeven blijft. Maar de doeltreffendheid ervan wordt vandaag deels ondergraven door sociale media, waar boodschappen kunnen worden verspreid buiten de traditionele informatiekanalen om.

Een nieuwe machtsvorm: technofascisme

Daarnaast tekent zich nog een ander, discreter maar even zorgwekkend fenomeen af: de groeiende macht van de grote technologiebedrijven.

Jurgen Masure spreekt in dat verband over “technofascisme”. Hij beschrijft een wereld waarin een handvol spelers – de zogenaamde “techbros” – enorme financiële middelen concentreren en wereldbeelden ontwikkelen die soms ronduit radicaal zijn.

Die visies variëren van fantasieën over menselijke onsterfelijkheid tot een opvatting van de almachtige ondernemer, die markten moet domineren en zijn beslissingen moet opleggen. Die macht beperkt zich niet tot de economie. Ze beïnvloedt ook hoe informatie circuleert, hoe gedrag wordt gestuurd en hoe samenlevingen worden georganiseerd.

Iconische figuren van een mondiale macht

Om dit fenomeen concreet te maken, verwijst Jurgen Masure naar een aantal bekende figuren zoals Elon Musk, Mark Zuckerberg, Jeff Bezos en Peter Thiel.

Elk van hen belichaamt een ander aspect van die macht. Amazon staat symbool voor economische dominantie, sociale media bepalen de toegang tot informatie, terwijl sommige techbedrijven tools ontwikkelen die artificiële intelligentie combineren met toezicht en controle.

Deze voorbeelden maken het fenomeen tastbaar, maar de dynamiek is breder en structureler dan dat. Het gaat niet alleen om invloedrijke persoonlijkheden, maar om een systeem waarin technologie, economische macht en ideologie elkaar wederzijds versterken.

Een invloed die grenzen overschrijdt

Hoewel deze spelers vooral Amerikaans zijn, reikt hun invloed veel verder dan de Verenigde Staten. Ideeën circuleren, modellen worden geëxporteerd en technologieën worden ook in Europa dagelijks gebruikt. Bepaalde Europese beleidsvoorstellen laten zich al inspireren door deze logica’s, vooral op het vlak van toezicht en bevolkingscontrole. Tegelijk zijn de Europese burgers sterk afhankelijk van de technologieën die door deze grote bedrijven zijn ontwikkeld.

Europa beschikt wel over enkele regulerende instrumenten, zoals de GDPR en de regelgeving rond digitale platformen. Maar die bescherming volstaat niet om de omvang van de lopende veranderingen op te vangen. Jurgen Masure pleit er daarom voor dat de Europese burger een echte speler wordt in die technologische ontwikkeling, en geen loutere consument.

Myriam Delmée en Johan Van Eeghem.