Stress, overbelasting, jobonzekerheid of pesterijen: het zijn maar enkele voorbeelden uit een lange lijst aan psychosociale risico’s verbonden aan het werk. Na lang naar de achtergrond verdrongen te zijn, staat het thema terug centraal op de agenda. Als een van de grootste uitdagingen voor welzijn op het werk, heeft het aanzienlijke menselijke en economische gevolgen.

De kans is groot dat iemand je vanochtend de vraag “alles goed?” toewierp. Even snel aan de koffiemachine of tussen twee vergaderingen door. Zonder een echt antwoord te verwachten. Reden te meer voor de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) om het thema gezondheid, en met name mentale gezondheid, extra aandacht te geven in het kader van de Dag voor Veiligheid en Gezondheid op het Werk.

Elk jaar sterven wereldwijd meer dan 840.000 mensen door psychosociale risico’s verbonden aan het werk. Achter dit harde cijfer schuilen lange lijdenswegen en brute realiteiten, met vaak eindeloze werkuren, een constant druk om te presteren, jobonzekerheid en pestenrijen. Dit soort zware en moeilijke werkomstandigheden worden regelmatig gelinkt aan cardiovasculaire aandoeningen en mentale stoornissen, die rechtstreek tot ziekte of zelfs zelfdoding kunnen leiden.

Enkele cijfers

Vijf belangrijkste risicofactoren volgens de IAO

• Werkstress (hoge eisen + weinig autonomie)
• Onevenwicht tussen grote inspanningen en weinig erkenning
• Precaire tewerkstelling: angst om de job te verliezen of slechte arbeidsvoorwaarden
• Excessief aantal werkuren: 35% van de werknemers wereldwijd werkt meer dan 48 uur per week
• Pesterijen op het werk: bijna een kwart van de werknemers kreeg tijdens zijn carrière al te maken met geweld of intimidatie

Wereldwijd 840.000 overlijdens per jaar

Door cardiovasculaire ziekten (ischemische hartziekten en beroertes), mentale stoornissen en zelfdodingen. De IAO schat het aantal “verloren levensjaren” op 45 miljoen.

Een half miljoen zieken in België

In het grotere plaatje is België geen uitzonderingsgeval. Zo overschreed ons land in 2024 de kaap van een half miljoen langdurig zieke werknemers, aldus de socio-economische barometer van het ABVV. Dat is een stijging van 28% ten opzichte van 2018. Opvallend is ook de zorgwekkende toename van 94% van werknemers met een burn-out gedurende diezelfde periode. In 2024 ging het om bijna 50.000 mensen in België. De oorzaak kan vaak toegeschreven aan een hoge werkdruk, toenemende flexibiliteit of jobonzekerheid. Daarnaast hebben nachtwerk en atypische uren ook desastreuze gevolgen voor gezondheid, slaap en de balans tussen werk en privé.

Wanneer de druk te veel wordt

Jonathan is begin dertig en werkt in de papierindustrie. Hij voelt de gevolgen van psychosociale risico’s dagelijks en wilde zijn verhaal graag met ons delen. Hij woont op ongeveer een uur rijden van zijn werkplaats, waar hij meedraait in ploegendiensten. Dat betekent dus dat hij soms heel vroeg, maar evengoed soms heel laat ’s avonds aan zijn shift begint. Dat helse ritme is nefast voor zowel zijn gezondheid als voor de organisatie van zijn privéleven. Op de werkvloer draagt hij de volledige verantwoordelijkheid voor twee machines, terwijl hij ondertussen ook zware lasten moet dragen. Toch waren het niet de fysiek zware aspecten van zijn job die hem uiteindelijk in een burn-out deden belanden. De oorzaak ging veel verder dan louter fysieke belasting. “We kregen de hele dag door bevelen en direct daarna moesten we het tegenovergestelde uitvoeren.”

Een werkomgeving die met de regelmaat van de klok van management verandert, zonder de nodige vakkennis, staat onder constante druk. Dat ondervond ook Jonathan. Elk moment van stilstand werd gecontroleerd, geïnterpreteerd en bestraft.

“Ik kreeg een waarschuwing voor enkele minuten stilstand tijdens het onderhoud van een machine. Er werd de hele dag op onze vingers gekeken. Ze zochten voortdurend iets om ons op te betrappen en terecht te wijzen.” Hij spreekt over terugkerende schofferende opmerkingen, constante controles en een intimiderend werkklimaat zonder enige vorm van vertrouwen.

“Het was eigenlijk nooit genoeg. Zelfs niet wanneer je je best deed. Ze behandelden ons als idioten terwijl we al jaren in deze sector werken.” Naast die mentale tol, voelt Jonathan ook de fysieke overbelasting en slijtage: rug- en nekpijn, maar ook een verstoord slaapritme. “Ik voel een constante stress in mijn lichaam.” Momenteel is Jonathan arbeidsongeschikt verklaard en staat hij in regelmatig contact met zijn vakbondsafgevaardigde. “In deze werkomstandigheden zie ik mezelf niet in staat om terug aan de slag te gaan”, vertelt Jonathan. En zoals hem zijn er velen, werknemers wiens arbeidsongeschiktheid niet door een enkel incident werd veroorzaakt, maar door een opeenstapeling van onhoudbare druk en toxisch leiderschap.

“Terwijl experts – zowel nationaal als internationaal – waarschuwen voor de psychosociale risico’s gelinkt aan slechte werkomstandigheden, en sterfgevallen zich verder opstapelen, blijft de Arizona-regering de druk op zieken alleen maar opvoeren. Ze insinueren dat velen zonder probleem terug aan de slag kunnen! Ze beschuldigen mensen van fraude, maar lossen de onderliggende problemen bij de onderneming of werkomgeving niet op.”

— Bert Engelaar, voorzitter van het ABVV

Collectieve organisatie

Mensen denken vaak, ten onrechte, dat mentale gezondheidsproblemen en psychosociale risico’s individueel moeten worden aangepakt. Onder het credo van “persoonlijke ontwikkeling” roept iedereen dan ook op tot veerkrachtigheid en het onder controle krijgen van je stress. Toch kennen die risico’s hun oorsprong op het werk en hoe het door de werkgever ingevuld wordt. De IAO definieert de psychosociale omgeving in het kader van het werk als een omgeving die “alle elementen omvat die de beroepsactiviteit structureren”. Dat kan gaan van de structurering van het werk of het ontwerpen van de taken tot en met de verschillende beleidsmaatregelen en praktijken die het werk dagelijks kaderen.

Wanneer de kwaliteit van deze richting en structuur gevende elementen om een of andere redenen achteruitgaat, dan draagt dit ook risico’s met zich mee. Deze risico’s zijn misschien minder rechtstreeks zichtbaar als arbeidsongevallen of beroepsziekten, maar dat maakt het probleem en de gevolgen ervan niet minder reëel of wijdverspreid.

Preventie en dialoog

De gezondheid op het werk verbeteren betekent dus niet dat werknemers gewoon door de zure appel moeten bijten. Het vraagt een concreet ingrijpen in de arbeidsomstandigheden, de functie, de taken en de omgeving zelf. Het probleem moet bij de bron aangepakt worden. Dat impliceert ook dat psychosociale risico’s volwaardig moeten worden geïntegreerd in het beleid rond veiligheid en gezondheid op het werk, zoals nu wel bij andere beroepsrisico’s het geval is.

Onder meer het verlenen van meer autonomie waar mogelijk is een concrete maatregel die zijn vruchten afwerpt. Verder kan het ook helpen om duidelijke verwachtingen te scheppen en onnodige spanningen te vermijden, net zoals het verminderen van de werkdruk. Het versterken van de onderlinge, collectieve en collegiale steun brengt ook positieve effecten met zich mee. Er moet ruimte zijn voor dialoog, in een klimaat vrij van de angst om je uit te spreken.

Dit zijn allemaal concrete hefbomen waarmee het dagelijks werk kan worden verbeterd. En last but not least, het sociaal overleg moet worden versterkt.

Het spreekt voor zich dat dit thema bijzonder belangrijk is voor de vakbonden. De inzet is enorm. De risico’s moeten niet alleen worden erkend, er moeten ook concrete preventiemaatregelen worden afgedwongen. Achter de statistieken schuilen situaties van uitputting, isolement en verlies van zingeving, zaken die de waardigheid van het werk aantasten. Achter de grote cijfers zitten individuele verhalen. En achter die verhalen schuilt ook ruimte om in te grijpen. Werk zou mensen niet ziek mogen maken. Integendeel, het kan juist een fundament zijn om evenwicht en houvast te vinden in het leven, maar dan moeten de juiste voorwaarden wel worden gecreëerd.

En misschien begint alles met een eenvoudige, maar oprechte vraag:
Hoe gaat het nu écht met je?