Hoeveel procent van de wereldbevolking leefde in 2024 in een democratie? Met deze openingsvraag trapt onderzoeker Stan De Spiegelaere de deur van zijn boek Mondige burger, stille werker? wagenwijd open. Het antwoord blijkt een schamele 28 procent. In 2004 was dat nog 51 procent, aldus het V-Dem Institute. Terwijl hij op de gevaren van de teloorgang van de democratie wijst, rijkt Stan De Spiegelaere tegelijk ook de remedie aan: wat als we onze werkplaats democratischer zouden maken?

Hoe komt het dat democratische samenlevingen in 2026 een minderheid geworden zijn? Een steeds meer polariserend debat, aangezwengeld door (sociale) media en (extreem)rechtse politieke actoren, zetten vrije samenlevingen wereldwijd steeds meer onder druk. Volgens Stan moeten we de oplossing echter vooral zoeken op de plaats waar we het grootste deel van onze wakkere uren doorbrengen: de werkplaats.

Daarmee arriveren we direct tot de kern van zijn pleidooi: wat op het werk gebeurt, blijft niet braaf wachten aan de ingang van de fabriekspoort, maar wordt mee naar huis genomen en resoneert zo verder in de samenleving. Een despotische werkgever vormt ondemocratisch ingestelde werknemers, terwijl een werkplaats die inspraak duldt geëngageerde democraten op de wereld loslaat.

Daarom ijvert Stan ook voor een meer democratische wisselwerking binnen de bedrijven, om zo de democratische zelfontplooiing van de burger-werknemer ten goede te komen. Onderzoek toont namelijk aan dat dit rechtstreeks leidt tot een sterker “politiek zelfvertrouwen” en meer algemene bereidheid om zich te organiseren, te mobiliseren, uit te spreken en deel te nemen aan onze democratie.

Een oude waarschuwing

In het eerste hoofdstuk citeert Stan een uitspraak van de Amerikaanse senator Robert Wagner, uit 1939, terwijl Europa in snel tempo afglijdt richting oorlog en fascisme. “Ik sta hier voor u als iemand die gelooft dat het behoud van de politieke democratie de grootste uitdaging is waar het land vandaag de dag voor staat”, stelt Wagner. “Maak mensen tot slaven in fabrieken en je breekt de kern van het verzet tegen elke politieke dictatuur”, vervolgt de senator. Oftewel zonder democratie op het werk is er geen democratie in de samenleving.

Wagner pleitte voor het verdedigen van die democratie door “de vrijheid van onderneming” te begrenzen. Juist omdat de bedrijven zo’n grote rol spelen in de democratisering van de samenleving. Die redenering botst op een hardnekkige reflex in het huidige debat die “vrij ondernemerschap” als onwrikbare waarheid naar voren schuift. Stan echoot echter de ideeën van Wagner en zweert bij het belang van “checks and balances” binnen de werkomgeving.

Democratie als werkwoord

De stellingen die Stan in Mondige Burger, Stille Werker? aanneemt onderbouwt hij steevast met academisch onderzoek. Een studie uit 2018, waarbij onderzoekers vragenlijsten van meer dan 14.000 werknemers uit 27 Europese landen analyseerden, toont aan dat werknemers die op het werk meer autonomie en inspraak genieten, sneller stemmen. Ze tekenen bovendien eerder een petitie, lopen vaker mee in betogingen en tonen meer algemene interesse in politiek.

De autonomie en inspraak die men eventueel kan genieten op het werk, hangt ook vaak samen met het soort jobs dat men uitvoert. Zo vragen sommige jobs om strikte uitvoering van bepaalde procedures, terwijl andere dan weer gebaat zijn bij zelfstandig beslissingen nemen. Maar dat betekent niet dat democratie bij die laatste categorie automatisch een feit is – net zoals dat democratie geen gemakkelijk proces is. Stan noemt het zelf “morsig, langzaam en frustrerend”. En juist daarom heb je volgens hem burgers nodig die meer doen dan enkel om de vier jaar een bolletje achter een naam inkleuren.

Het mag dan geen gemakkelijk proces zijn, het tij kan bijzonder snel keren. Zo toont een onderzoek van Princeton University aan dat er al binnen zes weken wezenlijke attitudeveranderingen kunnen plaatsvinden. De universiteit onderwierp twee verschillende werkplekken aan een sociaal experiment: een Chinese fabriek enerzijds en een departement van een Amerikaanse universiteit anderzijds. Elke werkomgeving werd in twee groepen verdeeld, waarbij de ene groep een wekelijkse vergadering had waarbij ze vrij mochten spreken en hun managers enkel mochten luisteren. De andere groep ging verder zoals voorheen. Na zes weken merkten de onderzoekers al concrete verschillen op: werknemers waarnaar werd geluisterd bleken productiever en democratischer ingesteld.

Rol van de vakbond

Maar om echte democratie op het werk te bekomen moet je verder gaan dan van goede wil zijn en een luisterend oor bieden. Individuele autonomie najagen is onvoldoende, want democratie gaat ook uit van collectiviteit. En dat is waar Stan ook het belang van de vakbond in dit verhaal benadrukt. Democratie op het werk moet op “rechten gebaseerd” zijn, niet als gunst, maar binnen een afdwingbaar kader.

Dat kan bijvoorbeeld via ondernemingsraden en de syndicale vertegenwoordiging. Toch ziet Stan vooral in België nog veel ruimte voor verbetering op het vlak van de ondernemingsraad. “Een zeer mager beestje”, met “weinig harde rechten”, waardoor er volgens hem een grotere afhankelijkheid is van de machtsdynamiek binnen het bedrijf. Hij wijst naar de Nederlandse en Duitse modellen als het betere voorbeeld, waar ondernemingsraden meer instemmings- en adviesrechten hebben.

De grootste uitdaging binnen het Belgische landschap ziet Stan vooral bij kleine bedrijven, die niet aan de drempel van het minimum aantal werknemers voldoen om een ondernemingsraad of syndicale vertegenwoordiging op te richten. Want hoe organiseer je representatie en tegenmacht binnen kleinere teams met minder dan 10 werknemers?

Technologie en sociaal contact

Welke andere oplossingen kunnen we inzetten om meer democratische principes op het werk in te voeren? Kan technologie bijvoorbeeld helpen om inspraak te bevorderen? Stan ziet verschillende mogelijkheden: ondernemingsraden die via apps sneller terugkoppelen, vakbonden die surveys gebruiken om niet alleen informatie te verzamelen, maar ook betrokkenheid en collectivisme op te bouwen.

Tegelijk waarschuwt hij ook voor het mogelijk verlies van het meest menselijke democratische aspect: sociaal contact.  Als een stakingsvergoeding niet meer dan een QR-code wordt en engagement gereduceerd wordt tot een formulier, individualiseert protest sneller. De delegee die langskomt en met je in gesprek gaat creëert ook sociale verbinding, die je niet kan digitaliseren.

De coöperatie, richting perfectie?

In een boek dat de democratisering van het bedrijfsleven belicht, moet er natuurlijk ook inkt vloeien over de coöperatieve, dé democratische werkplek bij uitstek. Als voorbeeld van een succesvolle coöperatie haalt Stan het Belgische bedrijf Godin aan. Opgericht in de 19^de eeuw door André Godin, merkte deze patron al snel de verschrikkelijke arbeidsomstandigheden van de werkende klasse op. Het bedrijf, dat gietijzeren kachels produceerde, zorgde goed voor zijn werknemers. In een ‘familistère’, een soort woonblok waar werknemers met hun gezinnen in gemeenschap leefden, hadden de werknemers van Godin toegang tot een school, bibliotheek, theater, zwembad, wasplaats en kribbe.

Door de jaren heen werd het bedrijf stukje bij beetje overgedragen aan de werknemers, tot het na de dood van André Godin een coöperatie werd. Het bedrijf hield het bijna een eeuw vol, tot het eind jaren 1960 werd overgenomen door Le Creuset. Een levensduur die een pak langer is dan het gemiddeld klassiek kapitalistische bedrijf.

Tenslotte benadrukt Stan dat zelfs een coöperatie geen perfecte democratische organisatie van de werkplaats oplevert. Maar dat mankement legt hij bij de inherente uitdagingen van democratische mechanismen. Dialoog, parten en overleggen zijn nu eenmaal niet evident en vragen tijd en geduld. “Democratie op het werk kan en moet niet perfect zijn, maar moet vooral richting aangeven”, concludeert Stan.

Mondige burger, stille werker? is nu beschikbaar via EPO.