Het is de grootste comeback uit de Braziliaanse geschiedenis. Hoewel hij in de eerste ronde op de tweede plaats eindigde en de peilingen hem als verliezer aanwezen, won Luiz Inácio Lula da Silva in de tweede ronde wél de Braziliaanse presidentsverkiezingen. De leider van de Arbeiderspartij (PT) en voormalige vakbondsleider behaalde 51,79% van de stemmen tegen de extreemrechtse kandidaat Flávio Bolsonaro, ook wel bekend als de zoon van voormalig president Jair Bolsonaro. Achter deze historische overwinning schuilde een grootschalige sociale mobilisatie, zowel op straat als online.
De Nieuwe Werker sprak met Fernando Vivaldo, coördinator van het team van adviseurs van het Secretariaat voor Internationale Betrekkingen bij de Braziliaanse vakbondskoepel CUT, over hoe deze ongeziene mobilisatie de motor bleek achter het historische comebackverhaal.
Het haalde wereldwijd de voorpagina’s. De strijd die tot deze overwinning leidde, speelde zich grotendeels af op straat en online. Kan je daar meer over vertellen?
Fernando Vivaldo: “Iedereen was compleet verrast toen Bolsonaro de eerste ronde won, ook omdat Lula volgens de peilingen als winnaar uit de bus zou komen. De volgende dag trokken jongeren, studenten, werknemers en vrouwen direct de straat op. Overal in het land vonden grote spontane mobilisaties plaats. Militanten gingen met de bevolking in gesprek over de voorstellen van Lula.“
“Maar tegelijkertijd werd er online een andere strijd gevoerd. Na de eerste ronde hekelde Lula de “inmenging” van Meta in de verkiezingen. Hij beschuldigde het Amerikaanse platform ervan de verspreiding van zijn berichten op Instagram en WhatsApp te beperken.“
“Om het tij te keren, richtte een jonge federale volksvertegenwoordiger, André Janones, het “leger van Lula” op: een WhatsApp-kanaal dat richtlijnen verspreidde om extreemrechts te bestrijden. Tussen de twee verkiezingsrondes groeide het kanaal van vijftigduizend abonnees naar meer dan tien miljoen. In slechts drie weken tijd. De richtlijnen waren eenvoudig: geef geen aandacht aan extreemrechtse inhoud. Bekijk de inhoud ervan niet. Reageer er niet op. Deel het niet. Want dat vergroot de zichtbaarheid ervan. Reageer juist vaker op berichten van links en deel die meer.“
Welke rol speelden de vakbonden tijdens de verkiezingscampagne?
“De sociale organisaties en vakbonden waren het erover eens dat ze Lula moesten steunen. De grootste vakbondscentrales spraken hun steun uit voor de linkse kandidaat en zijn voorstellen ten gunste van de werkende bevolking.“
“Een belangrijke overwinning gaf de campagne een positieve impuls: de arbeidsduurvermindering. In Brazilië werkten de armste werknemers zes dagen en 44 uur per week. De invoering van deze arbeidsduurvermindering was de belangrijkste eis van de CUT. Rond die eis werden verschillende betogingen georganiseerd.“
“Dankzij de mobilisatie keurde het parlement op 14 oktober de vijfdaagse, veertig uur durende werkweek goed, waarvoor de regering-Lula al maanden pleitte. De ‘bolsonaristen’ verzetten zich daar uiteraard tegen en probeerden de stemming te blokkeren. Ze noemden de maatregel populistisch. Maar links zette door. Het is de grootste verwezenlijking voor werknemers in jaren.“
Wat is de balans van Lula’s laatste ambtstermijn, van 2023 tot 2026?
“Tussen 2019 en 2023 hield Jair Bolsonaro zich uitsluitend bezig met politieke en ideoligische strijd, ten koste van het degelijk bestuur van het land. Zijn programma draaide om haat tegen minderheden, de LGBTQIA+-gemeenschap en andere kwetsbare groepen. Hij ontmantelde het overheidsbeleid en vond geen oplossingen om de inflatie tegen te gaan. Ook aanvallen op werknemers kwamen regelmatig voor.”
“Toen Lula opnieuw aan de macht kwam, moest hij de democratie, de ministeries, de sociale programma’s en het staatsmodel weer opbouwen. Zo verhoogde hij de bedragen van de “Bolsa Família”, een gezinstoelage, om de armoede te bestrijden. Hij blies ook het sociale woningbouwprogramma “Mijn huis, mijn leven” nieuw leven in. Dat programma is bedoeld voor gezinnen in moeilijkheden en was onder de regering-Bolsonaro stopgezet. Volgens het ministerie van Ontwikkeling en Sociale Bijstand, Gezin en Hongerbestrijding konden alleen al in 2025 dankzij dat sociale beleid 3,5 miljoen mensen aan armoede ontsnappen.”
“Op milieuvlak engageerde de regering-Lula zich voor een rechtvaardige transitie tijdens de COP30, die in Brazilië plaatsvond. Ook bereikte de jaarlijkse ontbossing in het Braziliaanse Amazonegebied het laagste niveau sinds het begin van de metingen in 1988.“
Welke vooruitgang werd geboekt op het vlak van werknemersrechten?
“Naast de invoering van de vijfdaagse werkweek kan ik wijzen op de daling van de werkloosheidsgraad tot het historische lage cijfer van 5,3%. Er werden veel banen gecreëerd en de loonmassa bereikte een recordniveau. In tal van sectoren werden ook loonsverhogingen onderhandeld. Tot slot voerde Lula een mechanisme in dat het minimumloon aan de inflatie koppelt.Ten slotte heeft Lula een mechanisme heringevoerd waarbij het minimumloon wordt geïndexeerd aan de hand van de inflatie, een mechanisme dat hij zelf tijdens zijn eerdere ambtstermijnen had ingevoerd. Onder het presidentschap van Dilma Rousseff werd dit verder gehandhaafd. Het was de regering-Bolsonaro die het vervolgens afschafte.”
Waar botste zijn beleid op grenzen?
“Links heeft geen meerderheid in het Congres. De regering van Michel Temer, die na de afzetting van Dilma Rousseff aan de macht kwam, voerde een bijzonder harde arbeidshervorming door. Die stimuleerde werk met onderbroken tewerkstellingsperiodes en onderaanneming en ondermijnde tegelijk de financiering van de vakbonden.“
“De afgelopen jaren hebben we geprobeerd om platformwerk beter te reguleren en de financieringsmechanismen van de vakbonden te herzien, maar dat is niet gelukt. Dat kwam onder meer door de bijzonder machtige bedrijfslobby.“
Lula heeft de verkiezingen gewonnen, maar de helft van de kiezers stemde op Flávio Bolsonaro. Hoe bestuur je een land dat zo diep verdeeld is?
“De populariteit van Flávio Bolsonaro valt in lijn met het recept dat overal ter wereld door extreemrechts wordt toegepast: mensen tegen elkaar opzetten en verdelen op basis van haat, racisme en misogynie. Een van de populairste volksvertegenwoordigers uit de partij van Bolsonaro voert bijvoorbeeld een regelrechte kruistocht tegen de LGBTQI+-gemeenschap. Dat is een schande. Maar er zijn nog twee andere factoren die zijn populariteit verklaren: de steun van een groot deel van de conservatieve katholieken en evangelisten, en die van het kapitaal, met name de financiële markten.“
“Brazilië is een sterk gepolariseerd en verdeeld land, waar extreemrechts bijzonder machtig is. In die omstandigheden regeren zal zeker niet eenvoudig zijn. De regering zal haar standpunten elke dag moeten verdedigen. Maar ik ben ervan overtuigd dat Lula die uitdaging aankan. Hij zet programma’s op die zich tot de hele werkende klasse richten. Dat verklaart ook voor een deel zijn populariteit.“
Extreemrechts is de vijand van de werkende bevolking. Wat zou een overwinning van Bolsonaro voor de werkende klasse hebben betekend?
“Dat zou voor hen rampzalig zijn geweest. We hadden zonder twijfel de verder ontmanteling van de sociale zekerheid en haar programma’s gezien, net zoals besparingen op gezondheidszorg en het openbaar onderwijs. De vakbonden waren in die situatie ook een zware tijd tegemoet gegaan net zoals een verdere ondermijning van werknemersrechten.“
“De persoon die onder de regering-Temer de arbeidshervorming doordrukte, is vandaag deel van de partij van Bolsonaro, waarmee hij een gooi doet naar het voorzitterschap van de Senaat. Als hij verkozen wordt, zal dat het werk van de regering-Lula bemoeilijken, want de Senaat heeft belangrijke bevoegdheden.“
“In mijn ogen is hij de grootste politieke leider uit de democratische geschiedenis van het land. Die plaats dankt hij vooral aan zijn band met de bevolking.“
— Fernando Vivaldo, verantwoordelijke internationale betrekkingen CUT Brazilië
Lula komt uit de arbeiders- en vakbeweging. Waarom is het belangrijk dat werknemers op het hoogste politieke niveau vertegenwoordigd zijn?
“In de hele geschiedenis van het land is Lula de enige Braziliaanse president die uit de werkende klasse komt. Hij verloor overigens een van zijn vingers bij een arbeidsongeval, een gebeurtenis die zijn levensloop diepgaand heeft getekend. Lula weet wat het betekent om hard te werken, uitgeput te zijn, honger te lijden en voor je rechten te moeten vechten. Hij was zelf vakbondsman. Veel van zijn beleidsmaatregelen vloeien voort uit zijn eigen levenservaring. Lula neemt een bijzondere plaats in de Braziliaanse geschiedenis in. In mijn ogen is hij de grootste politieke leider uit de democratische geschiedenis van het land. Die plaats dankt hij vooral aan zijn band met de bevolking.“
Wat zijn de belangrijkste uitdagingen voor Lula in de komende jaren? En wat verwacht de werkende bevolking?
“We weten dat het moeilijk zal zijn om te regeren met financiële markten die zich tegen Lula keren en een Congres dat door rechts wordt gedomineerd. We hopen dat hij zijn beleid voor waardig werk en degelijke sociale programma’s voortzet, en dat hij meer inspraak in het bestuur mogelijk maakt. We willen ook de syndicalisatiegraad verhogen: momenteel is slechts zo’n 9% van de beroepsbevolking aangesloten bij een vakbond.“
“Een andere uitdaging is de opvolging van Lula. Hij is 81 jaar en zal bij de volgende verkiezingen geen kandidaat meer zijn. We moeten binnen links een nieuwe generatie klaarstomen.“
Extreemrechts wint in verschillende landen terrein. Wat betekent Lula’s overwinning in die context voor vakbonden en sociale bewegingen wereldwijd?
“Deze overwinning leert ons iets over op hoeveel verschillende manieren en op welke plekken mobilisatie vorm kan krijgen. We moeten op straat komen, maar net zo goed online aanwezig zijn. We moeten vrouwen, de werkende bevolking, jongeren en de LGBTQI+-gemeenschap overtuigen om deel te nemen.“
“De campagne was indrukwekkend en uitgesproken politiek. Lula’s overwinning heeft de weg gewezen: die van sociale mobilisatie als hefboom in de strijd tegen extreemrechts.“
