Op zondag 10 mei, voor de ijzingwekkende poorten van het Fort van Breendonk, vond de jaarlijkse 8 mei-herdenking plaats. Op deze dag in 1945 capituleerde nazi-Duitsland en kwam er dus een officieel einde aan de Tweede Wereldoorlog in Europa. Verenigd onder de 8-meicoalitie, waren vakbonden, middenveldorganisaties, nabestaanden en antifascisten talrijk aanwezig om deze zonovergoten emotionele dag in te kleuren.

Het Fort van Breendonk, oorspronkelijk gebouwd als militair verdedigingsfort, werd tijdens de Duitse bezetting omgevormd tot een “SS-Auffanglager”, oftewel een kamp voor politieke gevangenen. Verzetsstrijders, communisten, vakbondsmilitanten, Joden en politieke tegenstanders werden er opgesloten in mensonwaardige omstandigheden. Velen overleefden het niet. Anderen werden gedeporteerd naar concentratiekampen zoals Auschwitz of Ravensbrück.

Oorverdovende gruwel

ABVV-voorzitter Bert Engelaar begon zijn speech met een vraag tot stilte. “Sssssst”, suste hij. Niet om in alle sereniteit de gruwelen die zich in het Fort van Breendonk hebben voorgedaan te herdenken, maar om ruimte te geven aan de echo’s van het verleden. “Hier bestaat geen echte stilte”, vertelde Engelaar. “Wie goed luistert, hoort het. Het grind dat kraakt onder de voeten. Laarzen die dof tegen de aarde slaan. Ongehaast. En daartussen geluid dat moeilijker te verdragen is: ingehouden adem; een stem die breekt nog voordat die woorden vindt; een snik die niet mag zijn.”

“Dit gaat niet over open en bloot geweld, maar over hoe structuren afstand creëren tussen mensen. Tussen wij en zij.”

— Bert Engelaar, Voorzitter ABVV

Want wat zich in Breendonk heeft afgespeeld, mag zich nooit herhalen. Hier zijn mannen gebroken en vrouwen met de grond gelijk gemaakt. Foltering, executies, ontmenselijking en haat zwaaiden hier gedurende vier jaar de plak. Engelaar waarschuwt ook over hoe antisociaal beleid geruisloos in de voetstappen van fascisme kan wandelen. “Dit gaat niet over open en bloot geweld, maar over hoe structuren afstand creëren tussen mensen. Tussen wij en zij. Tussen wie recht heeft en wie aan de zijlijn moet wachten. Tussen wie gezien wordt en wie verdwijnt in een kluwen aan procedures.”

Vrouwen in het verzet

Dit jaar stond de herdenking ook in het teken van vrouwen en de cruciale rol die ze vaak speelden in het verzet tegen fascisme. Zo verwees Luc Triangle, voorzitter van het Internationaal Vakverbond (IVV), expliciet naar de rol van vrouwen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Vrouwen die actief verzet organiseerden tegen de nazi-bezetting. Namen als Octavie Van Gaever, Andrée De Jongh en Amelia Briers werden genoemd als voorbeelden van vrouwen die vervolging, gevangenschap en geweld trotseerden. Triangle legde ook de link tussen de historische en hedendaagse strijd tegen extreemrechts.

“Wanneer economische ongelijkheid toeneemt en democratische rechten uitgehold worden, worden mensen tegen elkaar uitgespeeld”, stelde hij. “Op basis van afkomst, geloof, huidskleur of gender.” Triangle benadrukte ook hoe vakbonden wereldwijd de grootste tegenkrachten vormen tegen extreemrechts en de economische elites die democratische rechten proberen af te bouwen.

Ook schrijfster en actrice Elisabeth Lucie Baeten legde tijdens haar toespraak de nadruk op hoe achteruitgang vaak geruisloos binnensluipt. “Het gevaarlijkste aan achteruitgang is dat het niet luid klinkt”, zei ze. “Het komt niet binnen met een pletwals, maar met een beitel. Die eerst kerft en dan afbreekt. Stukje voor stukje.” Ze stelde hoe rechten en gelijkheid, als we ze niet verdedigen, niet in één beweging verdwijnen, maar via kleine verschuivingen, waarbij gewenning langzaam optreedt.

Ellen De Soete, drijvende kracht achter de 8-meicoalitie, bracht een uitgesproken oproep tot solidariteit en verzet. Ze herinnerde eraan dat het fascisme destijds niet werd verslagen door abstracte ideeën, maar door “gewone mensen, die buitengewone moed vertoonden.” Verder sprak ze over hoe “vrede en rechtvaardigheid niet vanzelf komen, maar moed vragen. Ze vragen mensen die weigeren te buigen. Wij planten vandaag geen stille herinneringen, wij planten verzet.”

Moederdag

Een van de meest aangrijpende momenten van de herdenking kwam van Simon Gronowski. De 94-jarige holocaustoverlever speelde piano op het podium en mocht een prijs in ontvangst nemen voor zijn aanhoudende engagement tegen haat en fascisme.

Gronowski ontsnapte als kind aan deportatie nadat zijn moeder hem uit een rijdende deportatietrein richting Auschwitz duwde. “Mijn moeder heeft mij voor de tweede maal het leven geschonken toen ze mij uit die rijdende trein duwde”, vertelde hij. Zijn moeder en zus overleefden het niet. Uitgerekend op Moederdag herinnerde hij zo aan een ultiem offer van liefde en verzet.

Misschien schuilt het grootste teken van verzet van de 94-jarige Gronowski vandaag wel in de manier waarop hij muziek blijft spelen: zichtbaar genietend, met een levensvreugde die weigert zich te laten breken door het verleden. Met beide handen lijkt hij het leven vast te grijpen, ondanks alles wat hem werd ontnomen.

Bij het ontvangen van zijn onderscheiding herhaalde hij zijn boodschap die hij al jaren uitdraagt: “Leve de vrede, de democratie en de vriendschap tussen de mensen.”

Overal vrede

Ook mensenrechtenadvocaat Alexis Deswaef trok parallellen tussen het verleden en hedendaagse oorlogen en genocides. Hij verwees onder meer naar Oekraïne, Darfoer en Gaza, en stelde dat de herinnering aan de Holocaust ons verplicht om ook hedendaagse misdaden te blijven benoemen. “We mogen nooit zwijgen, noch over de Holocaust, noch over enige andere genocide”, verklaarde hij.

“We mogen nooit zwijgen, noch over de Holocaust, noch over enige andere genocide.”

— Alexis Deswaef, Mensenrechtenadvocaat

Daarnaast preciseerde hij ook dat we niet mogen vergeten dat, hoewel 8 mei onze bevrijding was, de oorlog in Azië nog volop woedde, tot en met de catastrofe van Hiroshima en Nagasaki. Net als dat 8 mei 1945 ook de datum van de massamoorden in het Algerijnse Sétif en Guelma was. Duizenden Algerijnse burgers lieten daarbij het leven. Nota bene nadat honderdduizend Algerijnen zij aan zij met hun koloniale overheerser tegen de Duitsers vochten.

De herdenking eindigde met een collectieve oproep om van 8 mei opnieuw officieel een feestdag te maken in België. Niet alleen als moment van herinnering, maar ook als waarschuwing. Want in Breendonk klonk zondag vooral één boodschap luid na: democratie, solidariteit en menselijke waardigheid moeten telkens opnieuw verdedigd worden.