Elk jaar maakt het Internationale Vakverbond (IVV) met haar Global Rights Index een stand van zaken op van de vakbondsvrijheden en werknemersrechten in 169 landen. De editie van 2026, aan het grote publiek gepresenteerd tijdens de Internationale Arbeidsconferentie in Genève, bevestigt een zorgwekkende trend: overal ter wereld gaat de situatie er zienderogen op achteruit. Ook in zogenaamde stabiele democratieën. Ook bij ons.
“In Europa en op het Amerikaanse continent gaan de rechten van werknemers in alarmerende tempo achteruit. Beide regio’s noteerden sinds de eerste editie van de Index in 2014 hun slechtste gemiddelde score per land. Daarbij zien we ook hoe de toenemende invloed van extreemrechts een bedreiging vormt voor werknemers en vakbonden.”
Met dat citaat opent het Internationale Vakverbond (IVV) hun jaarlijkse publicatie. Voor de organisatie, die wereldwijd 191 miljoen werknemers vertegenwoordigt, is het een directe weerspiegeling van een neerwaartse tendens en afzwakking van democratische principes.
Het IVV ziet daar ook geen toeval in, maar ontwaart vanuit haar globale analyse een zekere gecoördineerde aanval die ze omschrijft als een “staatsgreep van miljardairs tegen de democratie”. Ze vervolgt: “Deze tendens wordt gefinancierd door de rijken en uitgevoerd door autoritaire en extreemrechtse leiders. Ondanks dat er gigantische winsten worden gemaakt, blijven rechtvaardige belastingen uit, en daalt de levensstandaard. De stemmen van werknemers – waarop een democratie zou moeten berusten – worden het zwijgen opgelegd, terwijl rijkdom en macht zich steeds meer concentreren in de handen van een kleine minderheid die de democratie actief ondermijnt.”
Samenvatting in cijfers
- In 50% van de landen werden er schendingen van het recht op vrije meningsuiting en het recht op vereniging gemeld – een record en een stijging ten opzichte van de 45% die in 2025 genoteerd werd.
- In 75 landen (de helft van de landen in de Index) hebben autoriteiten werknemers gearresteerd of opgesloten.
- In één op drie landen kregen werknemers te maken met geweld. Een record.
- In 87% van de landen werd het stakingsrecht geschonden.
- Slechts drie landen verbeterden hun score. België behoort daar niet toe.
- De Index stipt ook de landen met de ernstigste schendingen aan: in 2026 valt deze twijfelachtige eer te beurt aan Argentinië, Belarus, Egypte, Ecuador, Eswatini, Myanmar, Nigeria, Panama, Tunesië en Turkije.
Indicatoren in het rood
De cijfers spreken voor zich. De helft van de onderzochte landen kende schendingen van het recht op vrije meningsuiting en vereniging, het hoogste niveau sinds de oprichting van de Index. Met vaststellingen in 75 landen, bereikt ook het aantal arrestaties en detenties van werknemers of vakbondsvertegenwoordigers een triest hoogtepunt.
In bijna één op de drie landen werden werknemers het slachtoffer van fysiek geweld vanwege hun vakbondsengagement of deelname aan sociale bewegingen. In Angola, Colombia, Indonesië en Mexico werden activisten zelfs vermoord voor hun vakbondswerk.
Het stakingsrecht blijft een van de meest geschonden rechten. Volgens de Index werd het in 87% van de onderzochte landen met de voeten getreden. Die schendingen nemen uiteenlopende vormen aan: politiegeweld, wettelijke beperkingen, verplichte arbitrageprocedures of sancties tegen stakers.
Met opgelegde beperkingen in acht op de tien landen, wordt ook het collectief onderhandelen ondermijnd, net zoals dat de toegang tot justitie in bijna driekwart van de onderzochte staten ontoereikend blijft.
Democratie onder druk
Het IVV ziet ook hoe regeringen wereldwijd vakbonden minder betrekken als het aankomt op hervormingen van de arbeidsmarkt. “Dit zijn geen geïsoleerde gevallen. Zowel de onderdrukking van het stakingsrecht als de criminalisering van vakbonden maken deel uit van een bredere strategie om kritische stemmen monddood te maken en ongelijkheid te vergroten.”
Het rapport wijst ook op het toenemende gebruik van digitale technologieën om werknemers via toezicht, permanenten evaluatie of het ondermijnen van collectieve actie, meer en meer te controleren.
Europa ontsnapt niet
En hoe zit het bij ons? De gemiddelde score van de Europese landen gaat voor het vierde jaar op rij achteruit.
Bijna driekwart van de Europese landen schendt het stakingsrecht. In verschillende staten klagen vakbonden over toenemende beperkingen op betogingen, de uitbreiding van minimumdienstverlening bij werkneerleggingen en gerechtelijke procedures tegen vakbondsactivisten.
En België?
| België behoudt zijn weinig benijdenswaardige score van 3. Landen met een dergelijk score vallen onder de categorie “regelmatige schendingen van rechten” Het IVV beschouwt de strafbaarstelling van wegblokkades (“kwaadwillige belemmering van het verkeer”) tijdens sociale acties als een beperking van het stakingsrecht. De organisatie klaagt ook aan dat “stakingen hardhandig werden onderdrukt en dat werknemers gewond raakten door politieoptreden of willekeurig werden gearresteerd. Buitensporige procedures hebben stakingsacties eveneens vertraagd of verzwakt.” |
Selena Carbonero Fernandez, algemeen secretaris van het ABVV, is een van de drijvende krachten achter de coalitie “Recht op Protest”.
“Dat België blijft behoren tot de landen waar vakbondsrechten regelmatig worden geschonden moet een dringende aanzet tot reflectie zijn. Het in vraag stellen van het stakingsrecht, de criminalisering van bepaalde vormen van collectieve actie en het geweld dat tijdens sociale acties wordt vastgesteld, zijn onverenigbaar met een sterke sociale democratie. Vakbondsrechten verdedigen betekent de democratie zelf verdedigen.”
— Selena Carbonero Fernandez, algemeen secretaris van het ABVV
Rangschikking of waarschuwing?
De sombere rangschikking van de Global Rights Index is meer dan een alarmsignaal gericht op het aanstippen van autoritaire regimes. Deze kanarie in de koolmijn is ook bedoeld voor democratieën dichter bij huis, waar vakbondsvrijheden stukje bij beetje worden uitgehold door toedoen van een steeds agressiever agerende rechterzijde.
Vakbonden verzwakken betekent de mogelijkheid van werknemers beperken om invloed uit te oefenen op beslissingen die hen aangaan. En wanneer een samenleving die stem het zwijgen oplegt, is het uiteindelijk de democratie zelf die de ultieme prijs betaalt. Het jaarlijks rapport van het IVV herinnert er zo aan dat sociale rechten nooit definitief verworven zijn. Ze moeten collectief worden verdedigd, versterkt en uitgebreid.
