Reset.Vlaanderen, het netwerk dat zich inzet voor een eerlijke transitie, lanceerde op 31 maart de Just Transition Scan. Via de theorie van de Donuteconomie van Kate Raworth brengt de organisatie de Vlaamse rechtvaardige transitie naar een duurzamere samenleving en economie in kaart. Hoe ver staan we met die transitie? En waar moeten we dringend werk van maken?

De Donuteconomie van Oxford-econoom Kate Raworth is een internationaal gevierd economisch model. Op singuliere wijze meet het model economische welvaart door het af te zetten tegen bepaalde ecologische pijlers, zonder het sociaal-maatschappelijke aspect uit het oog te verliezen. Klinkt als een ingewikkelde kluit academisch onderzoek, maar het is simpeler dan je denkt.

Maar wat zegt die donut nu concreet over Vlaanderen? Kort gezegd: er is werk aan de winkel. En niet zo’n beetje ook. Volgens de Just Transition Scan overschrijdt Vlaanderen systematisch zijn ecologische grenzen, zonder tegelijkertijd voor iedereen een degelijke sociale basis te garanderen. We produceren welvaart, maar die is bijlange niet duurzaam, en al zeker niet eerlijk verdeeld.

Misverstanden over welvaart

De uiteenzetting van die Vlaamse Donut begint bij het definiëren van welvaart en hoe we er vandaag naar kijken. Welvaart wordt nog te vaak gereduceerd tot een combinatie van economische groei, productiviteit en werkgelegenheid. Een klassieke kijk die cruciale maatschappelijke aspecten over het hoofd ziet. De scheurtjes en barsten zijn talrijk.

Om die scheurtjes en barsten te zien, volstaat het om het concept bbp, of bruto binnenlands product, onder de loep te nemen. Daaronder verstaan we de waarde van alle goederen en diensten die in een land geproduceerd worden. Wat door sommigen wordt aangeduid als “groei” is echter een cynische vertekening hiervan. Het bbp stijgt namelijk ook wanneer we geld in de maatschappij pompen in het kader van klimaatrampen of (te) dure infrastructuurprojecten.

De Oosterweelverbinding is zo’n duur project, dat ondanks de jarenlange voorbereidingen, toch een pak kostelijker uitkomt. Wanneer er dan voor nog eens 3,6 miljard euro aan kosten bijkomen, dan stijgt het bbp ook mee, maar stijgt onze welvaart daardoor ook?

Volgens klassieke economische indicatoren telt dit wel degelijk als “groei”. In diezelfde gedachte worden ecologie en gezondheid nog te vaak weggezet als kosten, in plaats van fundamenten van onze welvaart. En ook bij arbeid zien we bepaalde blinde vlekken: betaalde jobs worden meegeteld, maar de onbetaalde zorgarbeid voor onze kinderen en naasten blijft onder de radar. Het is nochtans een belangrijke maatschappelijke hoeksteen (die ook genderongelijkheid in de kaart speelt).

Een donut als kompas

Wat maakt de Donuteconomie nu zo’n krachtig instrument om dit tegen te gaan? Oxford-econoom Kate Raworth hanteert een ander perspectief. In plaats van te vragen hoeveel we produceren, stelt ze een andere vraag: leven we goed, en doen we dat binnen de ecologische grenzen van de planeet?

De binnenste ring van de donut staat voor de sociale basis: zaken als gezondheid, huisvesting, onderwijs en inkomen. De buitenste ring vormt het ecologisch plafond: klimaat, biodiversiteit en vervuiling. Daartussen ligt de “veilige en rechtvaardige ruimte” die zowel de waardigheid van mens als natuur eerbiedigt.

Vlaanderen: ecologisch in het rood, sociaal ongelijk

Als je Vlaanderen op die donut legt, voltrekt zich een rampzalig ecologisch beeld. Onze uitstoot daalt te traag, de biodiversiteit gaat achteruit en de druk op ruimte en grondstoffen blijft enorm hoog. Op sociaal vlak zien we een eerder gemengd beeld. Op sommige vlakken doen we het goed, zoals bij de toegang tot gezondheidszorg. Maar op domeinen zoals energiearmoede, betaalbaar wonen en ongelijkheid tekenen zich nog altijd scherpe, structurele problemen af.

En nu komen we bij de crux van het probleem: de transitie zelf is niet rechtvaardig. Zonnepanelen, warmtepompen of elektrische wagens zijn enkel betaalbaar voor hogere inkomens. Tegelijkertijd vervuilen de hogere inkomens ook het meest. Wie het minst vervuilt, profiteert het minst.

De scan zoomt in op vier cruciale domeinen: wonen en energie, industrie en werk, leefomgeving en mobiliteit. In elk van die domeinen moeten we telkens twee belangrijke vragen stellen. Zijn we bezig met een duurzame transitie? En vindt die transitie plaats op een eerlijke manier?

Neem industrie en werk. De uitstoot daalt en er ontstaan jobs in hernieuwbare energie en circulaire sectoren. Maar tegelijk kunnen we ons afvragen wie er toegang krijgt tot die jobs? En wordt er voldoende ingezet op omscholing? Hebben werknemers zelf ook inspraak in hoe de transitie verloopt?

Voor de gelegenheid van de voorstelling van de Vlaamse Donut voorzag Reset.Vlaanderen ook extra aandacht voor het thema wonen en energie. Aan het woord is Ria Szekér van De Experten, een organisatie die energiearmoede aankaart via ervaringsdeskundigen. “We worden voortdurend om de oren geslagen met dat we zonnepanelen moeten installeren en warmtepompen aanschaffen. Voor mensen in energiearmoede is dat bijzonder frustrerend. Onze ecologische voetafdruk is al heel klein en bij energiecrisissen worden we telkens het hardst getroffen.

“We moeten oppassen dat ook zij die in energiearmoede leven mee worden opgenomen in de sociale en rechtvaardige transitie”

— Ria Szekér, ervaringsdeskundige energiearmoede

“Als er dan geopteerd wordt om de verwarming naar 19 graden te zetten, dan worden wij vergeten. Want bij ons staat die vaak al op 16 graden, terwijl we met twee fleecedekentjes in de zetel zitten”, bepleit Ria haar zaak. “Door uitgevoerde renovaties stijgen de huurprijzen vaak meer dan dat ze voor ons energiekosten besparen. Een maatregel die wel effect zou hebben is de uitbreiding van het sociaal tarief voor mensen met een laag inkomen. We moeten oppassen dat ook zij die in energiearmoede leven mee worden opgenomen in de sociale en rechtvaardige transitie”, besluit Ria.

En ook deze regering blijkt potdoof voor de problemen van mensen in energiearmoede. In het kader van de energiecrisis prak Minister van Binnenlandse Zaken Maxime Prévot (Les Engagés) op 1 april over een “aanpassingen van ons gedrag“, zodat we onze energiebevoorradingen kunnen waarborgen. Ook hier worden mensen in energiearmoede compleet over het hoofd gezien, terwijl het water hun al aan de lippen staat.

Een politieke keuze

Een gekend, maar toch opvallend, element omtrent de rechtvaardige transitie is het feit dat niets doen duurder is dan ingrijpen. De klimaatschade in Vlaanderen zou tegen 2050 oplopen tot meerdere procenten van het bbp, terwijl investeringen in een duurzame, rechtvaardige transitie juist goedkoper zouden zijn op de lange termijn.

Het verhaal dat klimaatbeleid “te duur” is, is dus onwaar. En het is juist daarvoor dat de Just Transition Scan waarschuwt, terwijl het tegelijk ook de politiek tot actie wil oproepen. We moeten investeren in duurzame oplossingen, die niemand achterlaten, en daarnaast moeten de subsidies voor fossiele brandstoffen afgebouwd worden. De Vlaamse Donut is dus geen louter academische oefening met een rood-groen gekleurde cirkel, maar een reële en noodzakelijk oproep om welvaart door een andere lens te bekijken. Zodanig dat iedereen een waardig leven kan leiden, binnen de grenzen van wat onze planeet kan dragen.

Benieuwd naar het volledige rapport van Reset.Vlaanderen? Ontdek de Just Transition Scan.