Kinderopvang staat aan de wieg van genderongelijkheid. Omdat het nog steeds voornamelijk vrouwen zijn die de zorg voor kinderen opnemen, bepaalt de toegang tot opvang — of het gebrek eraan — rechtstreeks hun economische autonomie en hun carrièretraject. Daardoor is het uiteindelijk ook allesbepalend voor vrouwen hun positie in de samenleving.

Maar de kinderopvangsector staat al jaren onder druk en heeft ondertussen bijna zijn breekpunt bereikt. Deze situatie had bovendien perfect vermeden kunnen worden. Politieke keuzes en decennialange onderfinanciering zijn dan ook rechtstreeks verantwoordelijk voor de catastrofale situatie.

Veel meer dan een oppasdienst

Kinderopvang rust op twee onlosmakelijk verbonden pijlers: het welzijn van het kind en de ondersteuning van het ouderschap. Voor het kind zijn opvangplaatsen ruimtes van ontplooiing, socialisatie en ontwikkeling. De eerste duizend dagen op deze aardbol zijn doorslaggevend. Het is de eerste plek waar een kind de collectieve leefwereld ontdekt, leert interageren en zichzelf ontwikkelt. Kinderopvang draagt ook bij aan het dempen van sociale ongelijkheden door alle kinderen, ongeacht hun achtergrond , een stimulerende en veilige omgeving te bieden.

Voor ouders is het een cruciale hefboom om te werken, werk te zoeken, een opleiding te volgen of moeilijke momenten (ziekte, burn-out, scheiding…) door te komen. Kinderopvang helpt concreet het evenwicht tussen het werk en het privéleven te bewaren. Wanneer je het herleidt tot louter “opvang”, sla je de bal mis. De opvang vervult educatieve, sociale, gezondheidsgerichte en economische functies. Investeren in deze sector betekent dus niet alleen investeren in sociale samenhang, maar evenzeer in de strijd tegen armoede en in gelijke kansen.

Een georganiseerd structureel tekort

Er is een schrijnend tekort aan plaatsen, vooral voor kinderen van 0-3 jaar:

• Vlaanderen: 44 bestaande plaatsen per 100 kinderen
• Brussel: 49 bestaande plaatsen per 100 kinderen
• Wallonië: 37 bestaande plaatsen per 100 kinderen

In Wallonië hebben meer dan zes op de tien kinderen geen toegang tot een opvangplaats. Het tekort aan gekwalificeerd personeel en bepaalde wijzigingen aan de begeleidingsnormen dreigen de situatie alleen nog maar verder te doen ontsporen.

De gevolgen zijn zwaar: eindeloze wachtlijsten, gezinnen onder druk, noodgedwongen stopzetting of vermindering van de arbeidstijd. En ja, vooral vrouwen ondernemen die laatste twee. De verhoging van de pensioenleeftijd beperkt bovendien de beschikbaarheid van grootouders. Het systeem staat langs alle kanten onder zware spanning.

Precarisering en “uberisering”

Het gebrek aan plaatsen drijft mensen ook tot onzekere oplossingen, zoals zwartwerk, niet-geregistreerde opvang en digitale platforms. Deze praktijken stellen kinderen bloot aan risico’s en brengen de werknemers die de ‘oplossing’ aanbieden in grote onzekerheid. Ze hebben geen contract, noch sociale rechten en zijn dus zeer kwetsbaar bij ziekte of zwangerschap. Zwartwerk ondermijnt ook de sociale zekerheid. Deze situatie is het symptoom van een model dat niet langer aansluit bij de behoeften van gewone mensen.

Een vicieuze cirkel voor vrouwen

Zonder opvang is het onmogelijk om een opleiding te volgen. Zonder werk worden sociale rechten beperkt. De uitsluitingen uit de werkloosheid en de verstrenging van het statuut van samenwonenden treffen vooral vrouwen, waardoor hun economische afhankelijkheid zienderogen toeneemt, net zoals het risico op economische onzichtbaarheid.

Niet investeren in kinderopvang betekent een grote sociale achteruitgang. Collectieve verantwoordelijkheden worden doorgeschoven naar het individu. Zo zijn het keer op keer dezelfden die het gelag betalen.

Twee modellen, twee visies

Er bestaan twee stelsels naast elkaar. Je hebt een stelsel met vrije prijszetting, weinig gereguleerd en slechts beperkt ondersteund, die de toegankelijkheid beperkt en zorgt voor slechtere arbeidsvoorwaarden. En je hebt het stelsel met inkomensgerelateerde tarieven, sterker publiek gefinancierd, dat zorgt voor een eerlijkere toegang en betere arbeidsvoorwaarden voor het personeel. De keuze voor een bepaald stelsel beïnvloedt rechtstreeks de mogelijkheden van ouders om te kunnen werken, net zoals het sociale evenwicht op de arbeidsmarkt.

Een centrale syndicale eis

Er moet massaal en structureel geïnvesteerd worden in kinderopvang, omdat het een directe invloed heeft op de toegang en het behoud van werk en echte gelijkheid in onze samenleving teweegbrengt.  

Het is dringend nodig om extra opvangplaatsen te creëren in het hele land en te garanderen dat het systeem gebaseerd blijft op inkomensgerelateerde tarieven, gefinancierd met publieke middelen. Kinderopvang zou geen privilege noch een individuele last mogen zijn, maar behandeld moeten worden als een essentiële pijler van ons sociaal model.

Een verantwoordelijkheid voor werkgevers en de overheid

Aangepaste kinderopvang vereist structuren met voldoende, gekwalificeerd en correct betaald personeel, maar ook een aanbod afgestemd op de reële behoeften van ouders. Noodopvang, opvang van zieke kinderen en met het werk verenigbare openingsuren zouden de norm moeten zijn.

Toch eisen werkgevers — met de steun van de Arizona-regering — steeds meer flexibiliteit op de arbeidsmarkt. Zondagswerk, de annualisering van de arbeidstijd en steeds meer overuren, hebben allemaal rechtstreeks effecten op het welzijn van gezinnen.

In de jaren negentig maakte het FCUD, gefinancierd via een specifieke RSZ-bijdrage, het mogelijk om opvangstructuren te ondersteunen met verruimde openingsuren, crisisopvang, noodopvang of  thuisopvang van zieke kinderen. De afschaffing van het FCUD leidde tot de sluiting of inperking van vele diensten. Een dergelijk mechanisme moet opnieuw worden ingevoerd. Het zou bovendien bijkomende directe tewerkstelling in de kinderopvang creëren en vrouwen toelaten werk en privé te combineren zonder financieel verlies.

We moeten een maatschappelijk keuze maken, waarbij de sociale zekerheid beter gefinancierd wordt en haar opdrachten uitgebreid. Alleen zo kunnen we de uitdagingen aan het begin en het einde van het leven opvangen.

Een veelzeggende politieke keuze over de toekomst

De toestand van de kinderopvang legt een samenleving in moeilijkheden bloot. Wanneer ouders zich zorgen maken over een plaats in een crèche, wanneer werknemers een job weigeren of volledig uitgeput raken in een poging het onmogelijke te combineren, dan is dit geen individueel probleem maar een collectieve keuze.

De eerste slachtoffers zijn kinderen, vrouwen en – ruimer – de hele werkende bevolking. Het gebrek aan opvangoplossingen remt de tewerkstelling af en zorgt ervoor dat steeds meer toekomstige ouders hun kinderwens uitstellen of opgeven uit vrees voor onzekerheid en uitputting.

Een feministische en sociale strijd

De huidige situatie toont hoe sterk genderongelijkheid, sociale ongelijkheid en ongelijkheid op de arbeidsmarkt met elkaar verweven zijn. Zolang kinderopvang ondergefinancierd en ontoegankelijk blijft, moet telkens weer dezelfde groep ervoor opdraaien.

Een toegankelijke, kwaliteitsvolle en degelijk gefinancierde kinderopvang verdedigen, betekent ook ieders recht op waardig werk en een leven vrij van economische afhankelijkheid te verdedigen.

Echte gelijkheid wordt niet afgekondigd. Ze wordt opgebouwd door krachtige politieke keuzes en collectieve investeringen. Kinderopvang verdedigen betekent kiezen voor een samenleving die rechtvaardiger, menselijker en meer solidair is.

Myriam Delmée

Johan Van Eeghem